همه چيز در مورد قرآن و روانشناسی

[Borna66]

چون در اوقات سه گانه مزبور، انسان غالباً لباسهايي را که معمولاً با آنها در اجتماع ظاهر مي شود از تن خارج مي کند و لباس خواب و استراحت مي پوشد و در چنين لباسهايي احتمال ظاهر شدن قسمتهايي از بدن ـ که شايسته مشاهده نيست ـ مي رود. دليل اين که قرآن ورود بدون اجازه خدمه و اطفال را به اتاق مردان و زنان ـ در اين اوقات ـ ممنوع کرده. اين است که از آگاهي بر آنچه نسبت به آنها مصلحت نيست جلوگيري کند، چرا که احتمال دارد کودکان، چيزهايي را که لزوماً نبايد ببينند، از والدين مشاهده کنند و به برخي اعضاي بدن که مستقيماً به امور جنسي مربوطند آگاهي مي يابند. تحقيقات روانشناسي و روانکاوي، اثرات سويي را که ديدن اين گونه امور در روان کودکان به جاي مي گذارد، ثابت و روشن کرده است.

[Borna66]

علاوه بر اين گاهي در روزنامه ها، اخبار و جرايد، خبرهاي ناگواري، را مي بينيم که در اثر معاشرت و ارتباط بدون قيد و شرط دختران و پسران و زنان و مردان جوان خانواده و عدم کنترل آنها اتفاق مي افتد و خانواده هايي را دچار فاجعه مي کند.

قرآن، انسان را به غلبه بر انگيزه تجاوز و مالکيت نيز تشويق مي کند. مثلاً از نظر قرآن، خصلت خويشتنداري و حاکميت بر خواسته ها و تمايلات نفس. اعم از جسمي و رواني، از خصلتهايي است که هر فرد مؤمن که داراي شخصيتي ثابت و بهنجار است بايد بدان خصايل آراسته شود.

درباره انگيزه تجاوز، قرآن مردم را از ستم و تجاوز به ديگران ـ چه از طريق بدن و چه لفظ ـ نهي مي کند و به آنها دستور مي دهد که با مردم رفتاري نيک و ملايم داشته باشند. «وَالذين يوذوُنَ الْمؤمِنينَ والمؤمِناتَ بِغَيرِ مااکتَسِبواُ فَقَدْ احْتمِلوُا بهتاتاً وَ اثْماً مبيناً». و آنان که مردان و زنان با ايمان را بي تقصير و گناه بيازارند (بترسند) که دانستند گناه و تهمت بزرگي را مرتکب شده اند.» (سوره احزاب، آيه 58)

[Borna66]

قرآن همچنين مردم را به مهار کردن انگيزه مالکيت فرا مي خواند و آنها را از بخل ورزي، مال اندوزي، رباخواري، خوردن اموال مردم و دزدي نهي مي کند و در مقابل، به انفاق در راه خدا و دادن صدقه به فقرا و بيچارگان و پرداخت زکات، امر مي فرمايد: «فاتقوُا الله ما استَطَعْتُمْ و اَطيعواُا و انفِقوُا خَيْر لانْفُسِکُمْ و مَنْ يوُقُ شُحَّ نفسِهِ فاولئِکَ هُمُ الْمُفلِحوُنَ.» پس تا مي توانيد خدا ترس و پرهيزگار باشيد، سخن حق بشنويد و از آنها اطاعت کنيد و از مال خود براي ذخيره آخرت خويش به فقيران انفاق کنيد و کساني که از خوي بد و بخل نفس خود محفوظ مانند آنها رستگاران عالمند.» (سوره تغابن، آيه 16)


ه: انحراف انگيزه ها
مسأله انحراف انگيزه ها و سقط آنها بر انسان گاهي در همه انگيزه ها اعم از فيزيولوژيک و يا رواني به طور مساوي پيش مي آيد. يکي از مهمترين انگيزه هاي فيزيولوژيک که در معرض انحراف قرار دارد انگيزه جنسي است.

[Borna66]

در قرآن، يکي از شيوه هاي رايج انحراف جنسي که همجنس گرايي است و قوم لوط به آن مبادرت مي ورزيدند، ذکر شده است. از بيان قرآن درباره اين انحراف جنسي استنباط مي شود که اين عمل براي نخستين بار در تاريخ بشري در ميان قوم لوط پديد آمد. «اَتَاْتوُنَ الذّاکرانَ من العالَمينَ وَ تذَرَونَ ما خَلَقَ لَکُمْ ربّکُمْ من ازواجِکُمْ بَلْ أنتمْ قومٌ عادونَ.» آيا عمل زشت و منکر را با مردان انجام مي دهيد و زنان را که خدا همسر شما آفريد رها مي کنيد؟ آري شما بسيار مردم متجاوز و نابکاري هستيد». (سوره شعرا، آيه 165 -166)

يکي از انحرافات رايج در انگيزه هاي رواني انسان، عشق شديد و اشتياق زايد الوصفي است که در برخي از مردم نسبت به پول و جمع آوري مال و ثروت ديده مي شود. در حالي که دارايي و مال در اصل از آن خداست و او ما را نماينده خويش قرار داده است تا اموالش را در راه رضا و خشنودي او و نيز آباد کردن زمين و پيشرفت نوع بشر قرار دهيم.

[Borna66]

طور کلي اهداف و زياده روي در انگيزه ها و ناتواني در مهار کردن و حاکميت بر آنها، به انحراف آنها از اهداف حقيقي شان يعني تداوم بخشيدن به زندگي فرد و بقاي نوع و تحقق هماهنگي انسان با محيط منجر مي شود. اما ميانه روي در ارضاي انگيزه ها، انسان را از فرو رفتن در گرداب انحراف باز مي دارد. بنابراين مي توان گفت بهترين کار، همان ميانه روي است. «خَيْرَ الاموُرُ اوسَطَها» نه هرگز دست خود را (در احسان به خلق) بسته دارد و نه بسيار باز و گشاده دار که هر کدام را انجام دهي به نکوهش و حسرت خواهي نشست.» (سوره اسراء، آيه 29)

[Borna66]

فصل دوم
انفعالها در قرآن

مشيت حکيمانه خداوند چنين اقتضا مي کند که يک سلسله حالتهاي انفعالي در انسان و نيز حيوان قرار مي دهد. اين عواطف (علاوه بر انگيزه ها) در حفظ و بقاي نسل انسان و حيوان، به آنها کمک مي کنند. مثلاً ترس که حالتي انفعالي است، باعث مي شود از خطرهايي که تهديدمان مي کنند دوري کنيم و حالت انفعالي خشم، ما را به دفاع از خود و مبارزه براي بقا وا مي دارد و يا حالت انفعالي محبت، اساس و پايه پيوند دو جنس نر و ماده (در انسان و حيوان) و جذب هر کدام به ديگري، براي بقاي نوع مي باشد.

[Borna66]

ميان انگيزه ها (عواطف فعال) و عواطف انفعالي، رابطه مستحکمي وجود دارد. چون هر انگيزه اي معمولاً همراه يک حالت انفعالي است. مثلاً هرگاه انگيزه اي در انسان به اوج خود برسد و براي مدتي از ارضاي آن جلوگيري به عمل آيد، به انسان حالتي از تنش دست مي دهد و اين حالت، معمولاً با حالت جواني و انفعالي اندوه و گرفتگي همراه است. اما ارضاي انگيزه مزبور، حالت شادي و خوشحالي را به همراه دارد. علاوه بر اين، عواطف انفعالي درست مانند انگيزه ها، وظيفه جهت دادن به رفتار و ارشاد را نيز انجام مي دهند؛ به عنوان مثال، حالت انفعالي ترس، انسان را به فرار و دور شدن از خطر وا مي دارد و حالت انفعالي خشم، شخص را به دفاع از خود و گاهي حتي به تجاوز وادار مي کند و يا حالت انفعالي محبت باعث نزديکي انسان به محبوبش مي شود.

[Borna66]

در قرآن کريم، توصيفاتي درباره بسياري از عواطف انفعالي مانند ترس و خشم، محبت و شادي، نفرت، غيرت، حسد و پشيماني شرم و خواري که انسان آن را احساس مي کند آمده است.


الف – ترس
ترس يکي از عواطف مهم انفعالي در زندگي انسان به شمار مي آيد، زيرا اين حالت همان طور که قبلاً گفتيم او را به دور شدن از خطراتي که تهديدش مي کنند، کمک مي کند و اين نيز به نوبه خود، انسان را در حفظ زندگي و بقاي نسل ياري مي دهد.

فايده ترس، تنها در حفظ انسان از خطراتي که او را در زندگي دنيوي تهديد مي کنند، خلاصه نمي شود، بلکه علاوه بر اين، از مهمترين فوايدش اين است که مؤمن را به حفظ خود در برابر عذاب الهي در آخرت نيز وا مي دارد؛ زيرا ترس از کيفر خدا، مؤمن را به اجتناب از گناهان و تمسک به تقوا و پايبندي به عبادت و کار، براي خشنودي خدا وادار مي کند. "مؤمنان آنهايي هستند که چون ذکري از خدا شود (از عظمت و حلال خدا) دلهايشان ترسان و لرزان شود و چون آيات خدا را بر آنها تلاوت کنند بر مقام ايمانشان بيفزايد و به خداي خود (در هر کار) توکل مي کنند." (سوره انفال آيه 2)

[Borna66]

شبها پهلو از بستر خواب حرکت دهند و (در دل شب) با بيم و اميد، خداي خود را بخوانند و از آنچه روزي آنها کرديم به مسکينان انفاق کنند." (سوره سجده آيه 16) حالت انفعالي ترس، نوعي اضطراب حاد است که تمام وجود شخص را فرا مي گيرد. قرآن اين اضطراب را با عنوان زلزله سختي که انسان را شديداً تکان مي دهد و نيروي تفکر و تسلط را از او سلب مي کند توصيف کرده است.

"ياد آيد وقتي که (در جنگ احزاب) مثلاً کفار از بالا و زير بر شما حمله ور شدند و چشمها حيران شد و جانها به گلو رسيد و به وعده خدا گمانها مختلف گرديد (مؤمنان حقيقي) به وعده حق و فتح اسلام خوش گمان و ديگران بدگمان بودند. در آنجا مؤمنان امتحان شدند (و ضعيفان ايمانان) سخت متزلزل گرديدند." (سوره احزاب، آيه 10و 11)

[Borna66]

اگر ترس، ناگهاني و شديد باشد، براي مدتي به انسان، حالتي از بهت و سرگرداني دست مي دهد و توانايي حرکت يا تفکر از او سلب مي شود. قرآن ضمن توصيف روز قيامت به چنين حالتي که از ترس شديد و ناگهاني ناشي مي شود اشاره مي کند: "بلکه واقعه مرگ و قيامت، ناگهاني فرا مي رسد و آنها را مبهوت و حيران کند که نه قدرت بر رد آن داشته و نه بر تأخير آن مهلتي توانند يافت." (سوره انبياء آيه 40)

وقتي خطري شديد، انسان را احاطه کند و ترس بر او چيره شود. تمام سعي و تلاشش را متمرکز مي کند تا خود را از ورطه خطرناک نجات بخشد و به هيچ چيز ديگري توجه ندارد. همراه حالت انفعالي ترس، تغييرات زيادي در وظايف فيزيولوژيک بدن انسان و خطوط چهره، تارهاي صوتي و شکل بدن ايجاد مي شود. انسان معمولاً با دور شدن و فرار از مواضع و موقعيتهاي خطرناکي که تهديدش مي کنند و حالت انفعالي ترس را در او بر مي انگيزانند، با اين حالت به مبارزه و مقابله بر مي خيزد.