جهاني شدن و شهرنشيني در توسعه نيافتگي


Joao Sette Whintaker Ferreira

استاد برنامه ريزي شهري دانشكده معماري وشهرسازي دانشگاه ايالتي سائوپائولو

موسسه seade ژانويه2001 سائوپائولو مجله پرسپكتيو شماره4 اكتبر

خلاصه.: مقاله حاضر سعي دارد رابطه ميان الگوي جديد اقتصاد جهاني شده و شهرنشيني سريع در كلانشهرهاي جهان توسعه نيافته را مورد مطالعه قرار داده ، با استناد به داده هاي موجود، فقر وسيع در كلان شهرهاي مذكوررا ريشه يابي نمايد. بلاخره با تحليل اهداف برنامه ريزي هاي جديد شهري به ميزان كار امدي انها در مقابله با فقرمورد بحث ، بپردازد .


خان گسترده سوداگري تايلندي


اين مقاله را با شرح سر گذشت يك كلان شهر كشور توسعه نيافته اغاز ميكنيم ؛ كلان شهري كه، مركز اصلي كشورش بوده ، بيش از 55 درصد ازثروت ملي آنرا درخود جاي داده است. كشور مورد نظر در اين دو دهه گذشته هدف يك حركت وسيع سرمايه گزا ري بين المللي قرار داشته است. روند سرمايه گزاري مذكور از اغاز دهه 90 به يمن ازاد سازي وسيع اقتصادي در اين كشور اغاز شد؛ در نتيجه درشهر محله هاي جديدي با بهترين تاسيسات شهري، امكانات جابجائي سريع همراه باوسيع ترين سهولت ها، بزرگراهاي متعد د، معابر مدرن ، افزون بر يكهزار برج رفيع كه اغلب با بيش از 50 طبقه ساخته شده ، احداث شدند. بلاخره ساختمانهاي فوق مدرن، برجهاي هوشمند ، كه بهترين زير ساختها وامكانات را براي استقراردفاتروشعب شركتهاي بين المللي، شركتهاي عرضه كننده خدمات معروف به «ثا لثيه پيشرفته» واحدهاي مسكوني بسيار لوكس ومرفه براي سكونت نمايندگان، مد يران ، صاحبان شركتهاي مذكور، ويا بيزنسمنهائي كه در سطح جهاني فعاليت ميكنند هم به بناهاي فوق ، اضافه شدند . به عبارت ديگر شهر مذكور به نمونه كامل ومصداق بارز شهرسازي پست مدرن ويا انچه امروزه برخي از’ اهل فن’ انرا برنامه ريزي ويا طرحريزي استراتژيك مينامند بد ل شد. بد ين ترتيب وبا اين وصف شهر مذكور خودر را وارد « شبكه شهر جهاني» ( Globalcity) ‌نمود.‌ شبكه شهرهاي جهاني يا اين مجمع الجزاير رقابت شهري بين المللي كه در ان « شهر بصورت ماشين توليد سود»، يا كالاي بلقوه اي كه ، هم جاذ ب سرمايه ست وهم از طريق ائتلاف بين مالكين وسرمايه گزاران ، نخبگان (اليت)، اواب جمعي حكومتي، د ست اندركاران و د للالان املاك و مستقلات از «امكانات»فضاي شهري بهره مند ميشوند ، در مي ايد ( Arantes ,Vanier 2000)

اكنون با حد ث وگماني قريب به يقين ميتوانيم بگوئيم سرگذشت مذكور مربوط به شهر سائوپائولو است . ولي با وجود شباهت هاي بسيارشهر مورد نظر سائو پائو لو نيست ؛ بلكه اين كلان شهر با قريب به 5/8 مليون جمعيت (درمنطقه كلان شهري اش ) بانگ كوك پايتخت تايلند ميباشد. اين سر گذشت نه يك داستان خيالي است بلكه شرح ماجراي د ميدن در باد كنك سوداگراني است كه نهايتا” منجر به بحران مالي سال 1998، ويا آنجه به بحران اسيائي معروف شد ، گرديد.

حال ببينيم چگونه بوده است ان حكايت ؟ واين ماجرا به چه صورتي بوقوع پيوست ؟ چرا اين وضعيت واتفاقات ياد اور يك الگوي شهرسازي جهاني در جرياني استكه، در حاشيه جهان سرمايه داري و يا در جهان توسعه نيافته ، كليشه وارهمواره حتي درسائوپا ئولوي خودمان ، درحال تكرار شدن است.؟!


در سال 1985 تايلند به واسطه مجموعه اي از تسهيلات ا رزي وامكان بهره گيري از نيروئ كار ارزان، همراه با تثبيت نسبي سياسي ، پذ يراي سرمايه گزاري وسيع، عمد تا” ژاپوني، شد. سرمايه گزاريهائي كه كه براي تايلند تا اواخر دهه 90 فرصت رشد اقتصادي محسوسي را فرا هم نمود.1994 Eric Charms ا زاغاز دهه 90 با شروع جهت گيريهاي جديد در اقتصاد جهاني وعلاوه ان، تحت تاثير فشار زياد بين المللي، تايلند، (همانند برزيل وبرخي از كشورهاي توسعه نيافه ديگر) نسخه اقتصادي نو ليبرالي ‌جهت تشويق سرمايه گزاري ، ا ز طرق تغيير بعضي از قوانين، گشودن بازار جهت تشويق ورود سرمايه، بالا بردن نرخ بهره ، را باجرا گذاشت. درنتيجه حجم عظيمي از سرمايه هاي سرگردان بين المللي جذب گرديد.

از نقطه نظر شهري عواقب پوياسازي اقتصادي به شيوه فوق در شهر بانگ كوك بسيار وسيع بود. به گفته پژوهشگر فرانسوي اريك شارمز 1998 ساخت ساليانه ي دفاتروفضاهاي تجاري در سال1994به بيش از يك مليون مترمربع، تعداد اپارتمانهاوواحد هاي مسكوني اغلب بسيار لوكس به بيش از 150000 واحد ، رسيد. ايجاد حجم وسيعي از واحد هاي لوكس وگرانقيمت مسكوني، فضاها ومحيطهاي مسكوني بسيار مدرن(نظير محله سائوپائولوئي Pananby در كنار رودPinheiros ، محله اعيان نشين در سائو پائولو، م.) وهمچنين ساختمان مرتفع ترين برج با سازه بتوني در جهان كه در سال 1995 بنام Bayok Tawer در 90 طبقه وبا بيش از 320 متر ارتفاعساخته شده، به بناهاي فوق الذ كر ، افزوده گرديد.

بد ين صورت ارزش مستقلات افزايش لجام گسيخته اي يافت. (بهاي كل واحد هاي مسكوني فروخته شده دركلان شهر بانگكوك در سال 1994به بيش از 5 ميليارد دلار رسيد) بهاي زمين هم چندين برابر شد . تاحدي كه بهاي زمين مسكوني در محلات مرغوبتر به بيش از 5000 دلار به متر مربع رسيد.

بد ين ترتيب با چنين قيمتهائي براي زمين و ساختمان فقط واحدهاي گرانقيمت ،‌ كه براي متقاضيان توانمند ساخته ميشدند، احداث شان به صرفه وسود آور بود. بنا بر اين سرمايه گزاري براي احداث اينگونه ساختمانها هم منحصر به سرمايه گزاريهياي كلان ويا سرمايه هاي سوداگر جهاني، امثال غول فرانسويBouygues ومعدودي نظير ان ، محدود ميگرديد ‌؛ (انچه در برزيل هنوز بوقوع نپيوسته!) . علاوه براين سرمايه گزاري در اين گونه مستقلات عليرقم اين كه با ريسك زيادي همراه ميباشد براي سوداگران بسيار سود آور است.

اماعليرقم همه ي اين تب وتاب هاي اقتصادي وسرمايه گزاري هاي وسيع تايلند ، هرگز ازجرگه كشورهاي توسعه نيافته خارج نشد؛ هرگز قادر نشد فقررا، انهم در اكثريت قريب باتفاق جامعه ، ا ز ميان بردارد.به نقل از شارمز 1998 در سال 1995 فقط 10 درصد از خانوادههاي شهر بانگكوك شرايط انرا دا شتند واحدهاي مسكوني گران تر از 48000 دلار ( يا بيش از 30 درصد عرضه واحد هاي مسكوني) را خريداري يا اجاره نمايند.

با خوشبين ترين برا وردها در همين سال بيش از 275000 خانوار در كلان شهر بانگكوك الونك نشين بوده اند!؟

بنا بر اين، د ست اندركاران ذ ينفع سريعا” دريافتند عرضه واحد هاي مسكوني وتجا ري ساخته شده چندين برابر تقاضاي ابتياع انهاست. مسئله ايكه موجب خالي ماندن بيش از 30 درصدواحدهاي عرضه شده گرديد.