آتشفشانهاى نئوژن- کواترنر در ايران
آتشفشان دماوند
مخروط دماوند ، شاخصترين آتشفشان چينهاى کواترنرى ايران است. تاريخ فعاليت اين آتشفشان بخوبى شناخته نشده و مخروط آن استراتو ولکانى است که ارتفاع آن از سطح دريا 5670 متر ( 5611 متر وزيرى ، 1362 ) مىباشد. مخروط آن منظم و روى کوههاى فراسايش يافتهاى که در حدود 3500 متر از سطح دريا ارتفاع دارند واقع است.دامنه کوه بوسيله جريانهاى گدازههاى متعدد که از قله يا از مخروطهاى فرعى سرازير شده اند پوشيده شده است.
قطر دهانه آتشفشان در حدود 400 متر است. قسمت مرکزى دهانه ، بوسيله درياچهاى از يخ پوشيده شده و در حاشيه آن دودخانهايى وجود دارد که زمين هاى اطراف را به رنگ زرد درآورده اند.
جدا از دهانه فعلى ، شواهدى از دهانه هاى قديمى را مى توان ديد. يکى از اين دهانه هاى قديمى در پهلوى جنوبى و در ارتفاع 100 متر قرار دارد که در حال حاضر ، محل خروج گازها و دودخانها است. در پهلوى شمالى دماوند اثر ديگرى از يک دهانه قديمى به قطر حدود 9 کيلومتر ديده مى شود که امروزه رودخانه نونال در آن جريان دارد.سنگهاى دهانه قديمى کمى بازيک تر از گدازه هاى جوان دماوند است. اگرچه بروس و همکاران ( 1977 ) با توجه به ترکيب شيميايى گدازهها ، دماوند را آتشفشانى ديررس و دور از زاگرس مىدانند که در تشکيل آن برخورد صفحهها و پديده فرورانش از نوع خاص و ذوب پوسته اقيانوسى نقش داشته، ولى جايگاه اين مخروط در محل تلاقى البرز خاورى و باخترى اين ذهنيت را تقويت مىکند که تلاقى گسل هاى عميق پوسته ، بويژه انواع امتداد لغز شمال باخترى و شمال خاورى ، محل مناسبى براى رسيدن ماگما به سطح زمين بوده است.
آتشفشان سهند
آتشفشان سهند در 40 کيلومترى جنوب تبريز با ارتفاع حداکثر 3710 متر واقع شده است. اين آتشفشان را با آتشفشانهاى کوچکتر شمال باخترى درياچه اروميه و مرکز آتشفشانى ارمنستان و آرارات در نزديکى مرز ايران و ترکيه مرتبط مىدانند. تعيين سن مطلق گدازههاى مختلف آن سن 12 تا 140 هزار سال را نشان مىدهد (معين وزيرى و امين سبحانى،1356).
سهند مخروط بسيار پهن و گسترده اى از تناوب منظم گدازه و خاکستر است که چينه بندى منظم دارد. مواد آتشفشانى سهند بر روى رسوبات مختلف (از پالئوزوئيک تا ميوسن) مساحت تقريبى 4500 کيلومتر مربع را پوشانيده است. اين وسعت قشر نازک خاکسترهاى آتشفشانى سهند در مناطق دوردست (مثلا در اطراف جاده بستان آباد- تبريز) را شامل نمى شود.
معين وزيرى معتقد است که فعاليتهاى سهند در چندين مرحله صورت گرفتهاند و در بين اين مراحل آرامش نسبى وجود داشته است. وفور خاکستر همراه با قطعات پوميسى که تا فواصل دور پراکنده شدهاند نشانگر انفجارات شديد آتشفشان سهند مىباشد. بلندترين قله، مجموعه متناوبى از برش، پيروکلاستيکها و آهک سيليسى است که طى دو مرحله فعاليت به وجود آمدهاند. مرحله اول به صورت انتشار روانههاى برشى و مرحله دوم شامل خروج گدازههاى داسيتى است. سنگهاى اصلى محدوده سهند شامل آندزيت، داسيت، ريوداسيت و ريوليت همراه با مواد آذرآوارى فراوان مىباشند. مطالعه اين آتشفشان نشان مىدهد که ولکانيسم در آب صورت گرفته و همچنين آثار انواع ماهىها در مناطق اطراف توده سهند بيانگر آن است که سهند را دريايى کم عمق فراگرفته بود. با آغاز اين فعاليت آتشفشانى در اواسط ميوسن و ايجاد شرايط نامطلوب، گروهى از پستانداران به صورت دسته جمعى از بين رفتهاند که آثار اين جانوران در حوضههاى رسوبى اطراف مشهود است.
آتشفشان سبلان
اين آتشفشان در باختر شهر اردبيل به ارتفاع 4811 متر قرار دارد که در واقع خط تقسيم حوضههاى آبريز اروميه و رودخانه ارس به شمار مىرود. رشته کوه آتشفشانى خاموش سبلان از دره قرهسو در شمال باخترى اردبيل شروع و در جهت خاورى- باخترى به طول 60 کيلومتر و عرض تقريبى 48 کيلومتر تا کوه قوشاداغ در جنوب اهر ادامه مىيابد. مخروط آتشفشانى سبلان از نوع آتشفشان چينهاى است که گدازههاى آن سطحى معادل 1200 کيلومتر مربع را اشغال کردهاند.
به علت فروريختگى و ريزش دهانه (کالدرا) شکل مخروط به شدت قطعه قطعه شده است. آتشفشان سبلان سه قله دارد که به دليل فروريختگى به شدت فرسوده است. قله بلندتر سبلان سلطان و دو قله ديگر هرم داغ يا سبلان کوچک و آقام داغ يا کسرى نام دارند.در قسمت شمال و در قاعدهاى که بلندتدين قله سبلان در آن واقع است، درياچه کوچکى وجود دارد که احتمالا باقى مانده دهانه آتشفشانى است. آتشفشان مرکزى بر روى يک فرا بوم خاورى _ باخترى از گدازههاى ائوسن فوران کرده است.
فعاليت قديمى سبلان از ائوسن شروع گرديد ولى آنچه که کوه سبلان را بوجود آورده در پليوسن شروع به فعاليت نموده و تا عصر بعد از آخرين يخبندان هم ادامه داشته است .
در دامنه جنوبى سبلان ، چشمه هاى گوگردى زيادى وجود دارد که آب آنها در حدود 40 درجه سانتيگراد حرارت دارد و تنها گواه فعاليت آتشفشان خاموش سبلان است. اين چشمههاى گوگردى نشان دهنده آخرين فعاليتهاى يک آتشفشان است و بيانگر خاموش نشدن آتشفشان مىباشند.
ديدون و ژرمن (1976) فعاليت آتشفشان سبلان را به سه بخش تقسيم نمودهاند:
1- جريانهاى گدازه سبلان کهن: جريانهاى گدازهاى که در اين مرحله تشکيل شدهاند بيشترين بخش کوه سبلان را دربر مىگيرند. نامبردگان فعاليتهاى اين بخش را به نوبه خود به 5 مرحله تقسيم نمودهاند که باباخانى ولسکويه و ريو آنها را در سه مرحله خلاصه مىکنند که عبارتند از:
الف- آندزيتهاى زيرين که در دامنههاى شمالى و خاورى رخنمون دارند.
ب- آندزيتهاى ميانى که بخش اصلى آتشفشان سبلان را تشکيل مىدهند و در همه کنارههاى کوه سبلان گسترش دارند.
ج- جريان گدازه داسيتى که تکامل رديف آتشفشان پيش از کالدرا با آن به پايان مىرسد.
2- فرونشست: در اين مرحله بخش مرکزى ساختمان پيشين گسيخته شده که نتيجه آن ايجاد يک فرورفتگى دايرهاى به قطر 20 کيلومتر است. همزمان با فرونشست کالدرا فورانهاى انفجارى نيز روى داده است که از مواد آذرآوارى تشکيل شدهاند.
3- گنبدها و جريانهاى گدازه سبلان جوان: پس از فروريزش کالدرا، فوران مواد آتشفشانى صورت گرفته که بلندترين بخشهاى مرکزى آتشفشان را تشکيل داده است. در اين مرحله چند مخروط در داخل کالدرا و سه جريان گدازه تشکيل شده است. در سده اخير نيز گازهاى گوگردى و بخارهاى آتشفشانى در اطراف سبلان مشاهده مىگردند.
آتشفشان تفتان
تفتان يک آتشفشان جوان پليوسن- کواترنر و نيمه فعال و از نوع استراتوولکان است که در بلوچستان و 50 کيلومترى شهر خاش قرار دارد. ارتفاع اين آتشفشان از سطح دريا 4050 متر و از دشتهاى اطراف 2000 متر است. اين آتشفشان روى فليشهاى کرتاسه بالايى و ائوسن بنا شده است. از ميان اين فليشها سنگهاى افيوليتى مزوزوئيک که در کرتاسه فوقانى تکتونيزه شدهاند، نمايان هستند.
اولين فوران تفتان شامل گدازهها و سنگهاى پيروکلاستيک با ترکيب داسيت و ريوداسيت از نقطهاى واقع در 20 کيلومترى باختر- شمال باخترى قله فعلى شروع شده است (گانسر، 1966). فعاليت مجدد تفتان شامل گدازههاى داسيتى و سپس آندزيتى بوده که در اواخر پليوسن از دهانة ليجوار واقع در 10 کيلومترى شمال باخترى قله فعال امروزى و نيز از دهانهاى در 2 کيلومترى جنوب قله امروزى صورت گرفته است (معين وزيرى،1385).
پس از يک آرامش که منجر به تشکيل طبقات آگلومرا شده، يک انفجار مهم در 2 کيلومترى جنوب قله امروزى به وقوع پيوست که اثر آن امروزه به صورت گودال فرسايشى ديده مىشود. خاکستر ناشى از اين انفجار يک لايه گسترده ستبر در بين گدازههاى آندزيتى کواترنر و سنگهاى آتشفشانى قديمىتر به وجود آورده است. اين لايه خاکستر مىتواند يک شاخص زمانى بين گدازههاى پليوسن و کواترنر محسوب گردد.پس از اين انفجار روانههاى آندزيتى نسبتاً بلند تفتان که امروزه از آن بخار آب، گازهاى گوگردى و گاز کربنيک خارج مىگردد، فوران نموده است. اين گدازهها به علت خصلت بازيک بيشتر و شيب زياد دامنه تفتان، توانستهاند در حدود 12 کيلومتر به طرف شمال (دهکده تمين) و خاور جريان يابد.
آتشفشان بزمان
سنگهاى آتشفشانى- نفوذى شمال گودال جازموريان مجموعه سنگهايى را تشکيل دادهاند که به کمپلکس ماگمايى بزمان معروفند. اين کمپلکس ماگمايى جزء زون ماگمايى اروميه- دختر محسوب مىگردد. سنگهاى نفوذى منطقه بزمان از گرانيت آلکالن پورفيرى با فلدسپات پتاسيم دانه درشت، گرانيتهاى هورنبلنددار، گرانوديوريت تا کوارتزديوريت تشکيل شدهاند که داراى 64 تا 74 ميليون سال سن مىباشند. سنگهاى آتشفشانى بزمان عمدتاً آندزيت، بازالت و کمى اليوين بازالت مىباشند. استراتوولکان بزمان ساختمان پيچيدهاى دارد و انواع گدازههاى آندزيتى، داسيتى و ريوداسيتى به ويژه در دامنه شرقى آن زياد است. مخروط اصلى آن از اجتماع برشهاى ايگنيمبريتى، پوميس و گدازه تشکيل شده که به طور متناوب قرار گرفتهاند.
منابع:
1- مبانى آتشفشان شناسى با نگرشى بر آتشفشانهاى ايران (1382)، دکتر منصور قربانى، انتشارات آرين زمين
2- زمين شناسى زيست محيطى (1381)، تاليف: دکتر فريدون غضبان، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران
3- آتشفشان شناسى ، دانشنامه رشد http://daneshnameh.roshd.ir
forum.saramad.ir
