hasti-m
05-23-2009, 09:41 AM
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی (زادهٔ ۲۹ شهریور (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B9_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1) ۳۵۲ (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B3%DB%B5%DB%B2)، کاث (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%AB)، خوارزم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85) - درگذشتهٔ ۲۸ آذر (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B8_%D8%A2%D8%B0%D8%B1) ۴۲۷ (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B4%DB%B2%DB%B7)، غزنین (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B2%D9%86%DB%8C%D9%86))، دانشمند (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF) بزرگ و ریاضیدان، ستارهشناس (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%8 6%D8%A7%D8%B3) و تاریخنگار ایرانی سده چهارم و پنجم هجری است و بعضی از پژوهندگان او را از بزرگترین فیلسوفان مشرقزمین میدانند.
خاستگاه
بیرونی در ۲۹ شهریور (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B9_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1) ۳۵۲ (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B3%DB%B5%DB%B2) خورشیدی (۳ ذیحجه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B3_%D8%B0%DB%8C%D8%AD%D8%AC%D9%87) ۳۶۲ قمری (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%B3%DB%B6%DB%B2_(%D9%82%D9%85%D 8%B1%DB%8C)&action=edit&redlink=1)) در خوارزم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85) که در قلمرو سامانیان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86) بود به دنیا آمد، و زادگاه او که در آن زمان روستای کوچکی بود بعدها به «بیرونی» تجدید نام داده شد. مرگش در غزنه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%87) در اوان انقلاب سلجوقیان (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8% A8_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%8 6&action=edit&redlink=1) و پادشاهی مسعود بن محمود غزنوی (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D8 %A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%BA%D8 %B2%D9%86%D9%88%DB%8C&action=edit&redlink=1) بودهاست و برخی درگذشت او را در ۲۸ آذر (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B8_%D8%A2%D8%B0%D8%B1) ۴۲۷ (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B4%DB%B2%DB%B7) خورشیدی (۴۲۷ قمری (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%B4%DB%B2%DB%B7_(%D9%82%D9%85%D 8%B1%DB%8C)&action=edit&redlink=1)) میدانند. مقبره این دانشمند اوزبکتبار ایران زمین در شهر باستانی غزنی افغانستان امروزی در یک حالت بسیار خراب قرار دارد.
تألیفات بیرونی به زبان عربی، یعنی زبان علمی و همهکسفهم عالم اسلام بوده است، مگر ترجمهٔ «التفهیم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%81%D9%87%DB%8C%D9%85)» که خود، آن را از عربی به فارسی برگردانیده است (یا احتمالاً برعکس).
فلسفه
بیرونی دقّت و اصابت نظر خویش را مدیون مطالعات فلسفی بود، امّا او در فلسفه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87) پیرو روش متعارف عهد خویش یعنی آن روش که به وسیله کندی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%86%D8%AF%DB%8C) و فارابی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%DB%8C) و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده بود نبود ؛ بلکه به باورهای ویژه و روش جداگانه و ایرادات خود بر ارسطو (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%B7%D9%88) ممتاز است، وی همچنین از آثار فلسفی هندوان کتبی چون «شامل» را به عربی ترجمه نمود.
http://upload.iranblog.com/3/1243115284.jpg (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Laleh_park_jo nub.jpg)
[/URL]
تندیس بیرونی در بوستان لاله تهران
ناموری و شهرت
دانشنامه علوم چاپ مسکو (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Laleh_park_jo nub.jpg)، ابوریحان را دانشمند همه قرون و اعصار خوانده است. در بسیاری از کشورها نام بیرونی را بر دانشگاهها، دانشکدهها و تالار کتابخانهها نهاده و لقب «استاد جاوید» به او دادهاند.
نجوم
بیرونی گردش خورشید (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF)، گردش محوری زمین و جهات شمال و جنوب را دقیقا محاسبه و تعریف کرده است. خورشیدگرفتگی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D 9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C) هشتم آوریل (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B8_%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%84) سال ۱۰۱۹ میلادی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B0%DB%B1%DB%B9_(%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7 %D8%AF%DB%8C)) را در کوههای لغمان (افغانستان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D 9%86) کنونی) رصد و بررسی کرد و ماهگرفتگی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%A A%DA%AF%DB%8C) سپتامبر همین سال را در غزنه به زیر مطالعه برد.
دانش فیزیک
این دانشمند بزرگ فلات ایران برای اولین بار در تاریخ پیکتوگرام یعنی چگال سنج آلت برای سنجش وزن مخصوص (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%B2%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5) در فیزیک (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%DB%8C%D8%B2%DB%8C%DA%A9) را اختراع نمود که با آن وزن مخصوص چیزها تعین می شود.
حکومتهای همدوره
در زمان بیرونی، سامانیان بر شمالشرقی ایران شامل خراسان بزرگتر (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B2% D8%B1%DA%AF) و خوارزم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85) به پایتختی بخارا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7)، زیاریان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86) بر گرگان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86) و مازندران (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86) و مناطق اطراف، بوئیان (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A8%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D9% 86&action=edit&redlink=1) بر سایر مناطق ایران تا بغداد (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF)، بازماندگان صفاریان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86) بر سیستان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86) و غزنویان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86) بر جنوب ایران خاوری (مناطق مرکزی و جنوبی افغانستان امروز) حکومت میکردند و همه آنان مشوق دانش و ادبیات فارسی بودند و سامانیان بیش از دیکران در این راه اهتمام داشتند. بیرونی که در جرجانیه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87) خوارزم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85) نزد ابونصر منصور تحصیل علم کرده بود، مدتی نیز در گرگان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86) زیر پشتیبانی مادی و معنوی زیاریان که مرداویج (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%AC) سر دودمان آنها بود به پژوهش پرداخته بود و پس از آن تا پایان عمر در ایران خاوری آن زمان به پژوهشهای علمی خود ادامه داد. با این که محمود غزنوی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%BA%D8%B2%D9%86% D9%88%DB%8C) میانه بسیار خوبی با بیرونی نداشت و وسایل کافی برای پژوهش، در اختیار او نبود ولی این دانشمند لحظهای از تلاش برای تکمیل تحقیقات علمی خود دست نکشید.
کتابها و کارها
http://upload.iranblog.com/3/1243150743.jpg (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Lunar_eclipse _al-Biruni.jpg)
یک طراحی از کتاب فارسی بیرونی. در این نمایه، شماری از [URL="http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9% 85%D8%A7%D9%87"]گامهای ماه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Lunar_eclipse _al-Biruni.jpg) به تصویر کشیده شده است.
بیرونی که بر زبانهای یونانی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7% D9%86%DB%8C)، هندی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF%DB%8C) و عربی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C) هم چیره بود، کتب و رسالات بسیار که شمار آنها را بیش از ۱۴۶ گزارش کردهاند نوشت که جمع سطور آنها بالغ بر ۱۳ هزار است. مهمترین آثار او التفهیم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%81%D9%87%DB%8C%D9%85) در ریاضیات و نجوم، آثار الباقیه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7% D9%82%DB%8C%D9%87) در تاریخ و جغرافیا، قانون مسعودی (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9 %85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C&action=edit&redlink=1) که نوعی دانشنامه است و کتاب تحقیق ماللهند (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82_%D9%85%D8%A7%D9%84% D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF) درباره اوضاع این سرزمین از تاریخ و جغرافیا تا عادات و رسوم و طبقات اجتماعی آن. بیرونی کتاب دانشنامه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87) خود را به نام سلطان مسعود غزنوی حاکم وقت کرد، ولی هدیه او را که سه بار شتر سکه نقره بود نپذیرفت و به او نوشت که که کتاب را به خاطر خدمت به دانش و گسترش آن نوشته است، نه پول.
بیرونی، همدورهٔ بوعلی سینا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D9%86% D8%A7) بود که در اصفهان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86) مینشست و با هم مکاتبه و تبادل نظر فکری داشتند.
بیرونی در جریان لشکرکشیهای محمود غزنوی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%BA%D8%B2%D9%86% D9%88%DB%8C) به هند (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF) (پاکستان امروز بخشی از آن است) امکان یافت که به این سرزمین برود، زبان هندی فراگیرد و در باره اوضاع هند پژوهش کند که فراوردهٔ این پژوهش، کتاب «هندشناسی (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B4%D9%86%D8% A7%D8%B3%DB%8C&action=edit&redlink=1)» اوست.
از ديگر آثار وی میتوان به كتاب الصیدنه فی الطب اشاره كرد كه كتابی است در باره گیاهان دارویی و توسط استاد عباس زریاب خویی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D8%A7% D8%A8_%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C) تصحيح گرديده است.
آثار
تحقیق ماللهند: موضوع این کتاب مذهب و عادات و رسوم هندوان و نیز گزارشی از سفر به هند است.
قانون مسعودی: کتابی است در نجوم اسلامی شامل یازده بخش. در این کتاب بخشهایی مربوط به مثلثات کروی و نیز زمین و ابعاد آن و خورشید و ماه و سیارات موجود است.
التفهیم لاوایل صناعت التنجیم: این کتاب نیز در نجوم و به فارسی نوشته شده است و برای مدت چند قرن متن کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده است.
الجماهر فی معرفه الجواهر: بیرونی این کتاب را به نام ابوالفتح مودود بن مسعود تألیف کرد و موضوع کتاب معرفی مواد معدنی و مخصوصاً جواهرات مختلف است. ابوریحان در این کتاب فلزات را بررسی کرده و نوشته است. او نظریّات و گفتههای دانشمندانی مانند ارسطو اسحاق الکندی را درباره حدود سیصد نوع ماده معدنی ذکر کرده است.
وی در این کتاب به شرح فلزها و جواهرهای قارههای آسیا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7)، اروپا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7) و آفریقا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%D8%A7) میپردازد و ویژگیهای فیزیکی ماند بو، رنگ، نرمی و زبری حدود ۳۰۰ نوع کانی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C) و مواد دیگر را شرح میدهد و نظریهها و گفتارهای دانشمندان یونانی و اسلامی را دربارهٔ آنها بیان میکند.
صیدنه: این کتاب دربارهٔ مواد شیمیایی و خواص و طرز تهیه آنها نوشته شده است.
آثار الباقیه عن القرون الخالیه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7% D9%82%DB%8C%D9%87_%D8%B9%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%82% D8%B1%D9%88%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%D B%8C%D9%87) (اثرهای مانده از قرنهای گذشته): ابوریحان در این کتاب مبدأ تاریخها و گاهشماری اقوام مختلف را مورد بحث و بررسی قرار داده است. از جمله این اقوام - ایرانیها - یونانیها - یهودیها - مسیحیها عربهای زمان جاهلیت و عربهای مسلمان نام برده و درباره اعیاد هر یک به تفصیل سخن گفته است. این کتاب را میتوان نوعی تاریخ ادیان دانست.
ترجمهها
بیرونی بر اثر سفرهای بسیار به هند (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF) به زبانهای هندی و همچنین سانسکریت (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D8%AA) چیره بود و کتابهای مختلفی را از هندی به عربی ترجمه کرد که عبارتند از: سیدهانتا، الموالید الصغیر، کلبیاره.
او همچنین داستانهایی را از پارسی به عربی ترجمه کرده است. از جمله این داستانها میتوان شادبهر(حدیث قسیم السرور)، عین الحیات، داستان اورمزدیار و مهریار و همچنین داستان سرخبت و خنگبت(حدیث صنمی البامیان) را نام برد.
خاستگاه
بیرونی در ۲۹ شهریور (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B9_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1) ۳۵۲ (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B3%DB%B5%DB%B2) خورشیدی (۳ ذیحجه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B3_%D8%B0%DB%8C%D8%AD%D8%AC%D9%87) ۳۶۲ قمری (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%B3%DB%B6%DB%B2_(%D9%82%D9%85%D 8%B1%DB%8C)&action=edit&redlink=1)) در خوارزم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85) که در قلمرو سامانیان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86) بود به دنیا آمد، و زادگاه او که در آن زمان روستای کوچکی بود بعدها به «بیرونی» تجدید نام داده شد. مرگش در غزنه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%87) در اوان انقلاب سلجوقیان (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8% A8_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%8 6&action=edit&redlink=1) و پادشاهی مسعود بن محمود غزنوی (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D8 %A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%BA%D8 %B2%D9%86%D9%88%DB%8C&action=edit&redlink=1) بودهاست و برخی درگذشت او را در ۲۸ آذر (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B8_%D8%A2%D8%B0%D8%B1) ۴۲۷ (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B4%DB%B2%DB%B7) خورشیدی (۴۲۷ قمری (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%B4%DB%B2%DB%B7_(%D9%82%D9%85%D 8%B1%DB%8C)&action=edit&redlink=1)) میدانند. مقبره این دانشمند اوزبکتبار ایران زمین در شهر باستانی غزنی افغانستان امروزی در یک حالت بسیار خراب قرار دارد.
تألیفات بیرونی به زبان عربی، یعنی زبان علمی و همهکسفهم عالم اسلام بوده است، مگر ترجمهٔ «التفهیم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%81%D9%87%DB%8C%D9%85)» که خود، آن را از عربی به فارسی برگردانیده است (یا احتمالاً برعکس).
فلسفه
بیرونی دقّت و اصابت نظر خویش را مدیون مطالعات فلسفی بود، امّا او در فلسفه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87) پیرو روش متعارف عهد خویش یعنی آن روش که به وسیله کندی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%86%D8%AF%DB%8C) و فارابی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%DB%8C) و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده بود نبود ؛ بلکه به باورهای ویژه و روش جداگانه و ایرادات خود بر ارسطو (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%B7%D9%88) ممتاز است، وی همچنین از آثار فلسفی هندوان کتبی چون «شامل» را به عربی ترجمه نمود.
http://upload.iranblog.com/3/1243115284.jpg (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Laleh_park_jo nub.jpg)
[/URL]
تندیس بیرونی در بوستان لاله تهران
ناموری و شهرت
دانشنامه علوم چاپ مسکو (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Laleh_park_jo nub.jpg)، ابوریحان را دانشمند همه قرون و اعصار خوانده است. در بسیاری از کشورها نام بیرونی را بر دانشگاهها، دانشکدهها و تالار کتابخانهها نهاده و لقب «استاد جاوید» به او دادهاند.
نجوم
بیرونی گردش خورشید (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF)، گردش محوری زمین و جهات شمال و جنوب را دقیقا محاسبه و تعریف کرده است. خورشیدگرفتگی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D 9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C) هشتم آوریل (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B8_%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%84) سال ۱۰۱۹ میلادی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B0%DB%B1%DB%B9_(%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7 %D8%AF%DB%8C)) را در کوههای لغمان (افغانستان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D 9%86) کنونی) رصد و بررسی کرد و ماهگرفتگی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%A A%DA%AF%DB%8C) سپتامبر همین سال را در غزنه به زیر مطالعه برد.
دانش فیزیک
این دانشمند بزرگ فلات ایران برای اولین بار در تاریخ پیکتوگرام یعنی چگال سنج آلت برای سنجش وزن مخصوص (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%B2%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5) در فیزیک (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%DB%8C%D8%B2%DB%8C%DA%A9) را اختراع نمود که با آن وزن مخصوص چیزها تعین می شود.
حکومتهای همدوره
در زمان بیرونی، سامانیان بر شمالشرقی ایران شامل خراسان بزرگتر (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B2% D8%B1%DA%AF) و خوارزم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85) به پایتختی بخارا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7)، زیاریان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86) بر گرگان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86) و مازندران (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86) و مناطق اطراف، بوئیان (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A8%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D9% 86&action=edit&redlink=1) بر سایر مناطق ایران تا بغداد (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF)، بازماندگان صفاریان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86) بر سیستان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86) و غزنویان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86) بر جنوب ایران خاوری (مناطق مرکزی و جنوبی افغانستان امروز) حکومت میکردند و همه آنان مشوق دانش و ادبیات فارسی بودند و سامانیان بیش از دیکران در این راه اهتمام داشتند. بیرونی که در جرجانیه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87) خوارزم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85) نزد ابونصر منصور تحصیل علم کرده بود، مدتی نیز در گرگان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86) زیر پشتیبانی مادی و معنوی زیاریان که مرداویج (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%AC) سر دودمان آنها بود به پژوهش پرداخته بود و پس از آن تا پایان عمر در ایران خاوری آن زمان به پژوهشهای علمی خود ادامه داد. با این که محمود غزنوی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%BA%D8%B2%D9%86% D9%88%DB%8C) میانه بسیار خوبی با بیرونی نداشت و وسایل کافی برای پژوهش، در اختیار او نبود ولی این دانشمند لحظهای از تلاش برای تکمیل تحقیقات علمی خود دست نکشید.
کتابها و کارها
http://upload.iranblog.com/3/1243150743.jpg (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Lunar_eclipse _al-Biruni.jpg)
یک طراحی از کتاب فارسی بیرونی. در این نمایه، شماری از [URL="http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9% 85%D8%A7%D9%87"]گامهای ماه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Lunar_eclipse _al-Biruni.jpg) به تصویر کشیده شده است.
بیرونی که بر زبانهای یونانی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7% D9%86%DB%8C)، هندی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF%DB%8C) و عربی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C) هم چیره بود، کتب و رسالات بسیار که شمار آنها را بیش از ۱۴۶ گزارش کردهاند نوشت که جمع سطور آنها بالغ بر ۱۳ هزار است. مهمترین آثار او التفهیم (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%81%D9%87%DB%8C%D9%85) در ریاضیات و نجوم، آثار الباقیه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7% D9%82%DB%8C%D9%87) در تاریخ و جغرافیا، قانون مسعودی (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9 %85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C&action=edit&redlink=1) که نوعی دانشنامه است و کتاب تحقیق ماللهند (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82_%D9%85%D8%A7%D9%84% D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF) درباره اوضاع این سرزمین از تاریخ و جغرافیا تا عادات و رسوم و طبقات اجتماعی آن. بیرونی کتاب دانشنامه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87) خود را به نام سلطان مسعود غزنوی حاکم وقت کرد، ولی هدیه او را که سه بار شتر سکه نقره بود نپذیرفت و به او نوشت که که کتاب را به خاطر خدمت به دانش و گسترش آن نوشته است، نه پول.
بیرونی، همدورهٔ بوعلی سینا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D9%86% D8%A7) بود که در اصفهان (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86) مینشست و با هم مکاتبه و تبادل نظر فکری داشتند.
بیرونی در جریان لشکرکشیهای محمود غزنوی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%BA%D8%B2%D9%86% D9%88%DB%8C) به هند (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF) (پاکستان امروز بخشی از آن است) امکان یافت که به این سرزمین برود، زبان هندی فراگیرد و در باره اوضاع هند پژوهش کند که فراوردهٔ این پژوهش، کتاب «هندشناسی (http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B4%D9%86%D8% A7%D8%B3%DB%8C&action=edit&redlink=1)» اوست.
از ديگر آثار وی میتوان به كتاب الصیدنه فی الطب اشاره كرد كه كتابی است در باره گیاهان دارویی و توسط استاد عباس زریاب خویی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D8%A7% D8%A8_%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C) تصحيح گرديده است.
آثار
تحقیق ماللهند: موضوع این کتاب مذهب و عادات و رسوم هندوان و نیز گزارشی از سفر به هند است.
قانون مسعودی: کتابی است در نجوم اسلامی شامل یازده بخش. در این کتاب بخشهایی مربوط به مثلثات کروی و نیز زمین و ابعاد آن و خورشید و ماه و سیارات موجود است.
التفهیم لاوایل صناعت التنجیم: این کتاب نیز در نجوم و به فارسی نوشته شده است و برای مدت چند قرن متن کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده است.
الجماهر فی معرفه الجواهر: بیرونی این کتاب را به نام ابوالفتح مودود بن مسعود تألیف کرد و موضوع کتاب معرفی مواد معدنی و مخصوصاً جواهرات مختلف است. ابوریحان در این کتاب فلزات را بررسی کرده و نوشته است. او نظریّات و گفتههای دانشمندانی مانند ارسطو اسحاق الکندی را درباره حدود سیصد نوع ماده معدنی ذکر کرده است.
وی در این کتاب به شرح فلزها و جواهرهای قارههای آسیا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7)، اروپا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7) و آفریقا (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%D8%A7) میپردازد و ویژگیهای فیزیکی ماند بو، رنگ، نرمی و زبری حدود ۳۰۰ نوع کانی (http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C) و مواد دیگر را شرح میدهد و نظریهها و گفتارهای دانشمندان یونانی و اسلامی را دربارهٔ آنها بیان میکند.
صیدنه: این کتاب دربارهٔ مواد شیمیایی و خواص و طرز تهیه آنها نوشته شده است.
آثار الباقیه عن القرون الخالیه (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7% D9%82%DB%8C%D9%87_%D8%B9%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%82% D8%B1%D9%88%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%D B%8C%D9%87) (اثرهای مانده از قرنهای گذشته): ابوریحان در این کتاب مبدأ تاریخها و گاهشماری اقوام مختلف را مورد بحث و بررسی قرار داده است. از جمله این اقوام - ایرانیها - یونانیها - یهودیها - مسیحیها عربهای زمان جاهلیت و عربهای مسلمان نام برده و درباره اعیاد هر یک به تفصیل سخن گفته است. این کتاب را میتوان نوعی تاریخ ادیان دانست.
ترجمهها
بیرونی بر اثر سفرهای بسیار به هند (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF) به زبانهای هندی و همچنین سانسکریت (http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D8%AA) چیره بود و کتابهای مختلفی را از هندی به عربی ترجمه کرد که عبارتند از: سیدهانتا، الموالید الصغیر، کلبیاره.
او همچنین داستانهایی را از پارسی به عربی ترجمه کرده است. از جمله این داستانها میتوان شادبهر(حدیث قسیم السرور)، عین الحیات، داستان اورمزدیار و مهریار و همچنین داستان سرخبت و خنگبت(حدیث صنمی البامیان) را نام برد.